Tỉnh Dòng La San Việt Nam

MỘT THOÁNG NHÌN LẠI
TRƯỜNG LA SAN TABERD 150 NĂM

PHẦN SÁU: BẢN LĨNH TABERD –
RA KHƠI VƯỢT QUA NHỮNG SÓNG GIÓ THỜI THẾ
(1940 – 1949)

1/ Thương Hiệu TABERD Được Khẳng Định

Những Thành Công Tràn Đầy Niềm Vui Và Huy Hiệu Mới Của Trường Taberd

Ngày 30/12/1940, Sư Huynh Domicé nhận chức vụ Hiệu trưởng thay cho Sư Huynh Émile. Sau vài tháng điều hành, một vài sự kiện đã được tổ chức làm cho bầu khí sinh động hẳn lên. Ngày 15/02/1941, trường Taberd đón tiếp ông thống đốc Nam Kỳ và các giới chức chính quyền dân sự và quân sự.

Tháng 03/1941, trường tổ chức một trại nghỉ Tết cho “dân Taberien” tại Đà Lạt.

Tháng 04/1941, Ban Giám Hiệu tổ chức lại từ cơ bản hệ thống thể thao của trường. Dưới sự dẫn dắt của hai Sư Huynh người Anh là Sư Huynh Thomas More và và Sư Huynh Edwin, các trận đấu thể thao trong trường cũng như với các trường khác trong thành phố diễn ra quyết liệt. Các khóa học thể dục trong giờ chơi góp phần phục hồi tinh thần thượng đẳng và bảo toàn tâm hồn cũng như thể xác trong sự lành mạnh và dũng mãnh.

Tháng 5/1941, trường Taberd có sĩ số học sinh là 1.515 học sinh. Thời gian cuối năm học này, trường đạt được kết quả nổi bật trong các kỳ thi, hơn một chục thí sinh được đậu trong kỳ thi tú tài, một chục học sinh khác đạt được kết quả các kỳ thi lấy bằng Thành Chung Việt (tốt nghiệp cấp hai) hay bằng Brevet Pháp (2 văn bằng này tương đương nhau); và khoảng 50 đậu bằng tiểu học Việt hay Pháp. Trong dịp này, học sinh trường Taberd đón tiếp đức cha Cassaigne - Tân Giám mục Sài Gòn, Vị Tân Giám Mục chúc lành cho công cuộc giáo dục vẻ vang này, đồng thời trao huy hiệu mới của trường cho các học sinh đã học tập xuất sắc và xứng đáng nhất Taberd.

Tháng 7 và tháng 8 năm 1941, trường nghỉ hè, các Sư Huynh trường Taberd cho sửa chữa và bố trí lại phòng ốc: phòng khách được đặt ngay kế bên phòng hiệu trưởng. Các phòng học cũng được sắp xếp lại để cung cấp tiện lợi và tiện nghi tối đa cho hệ thống nội trú. Phòng ăn và lớp học được làm mới và quét sơn với màu sắc thanh nhã hợp với sở thích của các học sinh.

Canh Tân Hệ Thống Quản Trị Điều Hành
Tháng 9 năm 1941 học sinh nhập học năm học mới – một đổi mới về quản trị và điều hành lớp học… Kể từ năm học này, hệ thống quản trị và điều hành học tập và nhân viên ban giảng huấn của trường Taberd được chia thành 5 phân bộ với người đứng đầu là Sư Huynh Giám học chịu trách nhiệm luôn phần kỷ luật, cách tổ chức trường học này đạt hiệu quả và sẽ được áp dụng trong các trường nội trú La San, giải tỏa bớt áp lực cho Hiệu trưởng. Sư Huynh Hiệu trưởng từ nay chỉ tập trung vào việc điều hành công việc chung, quản lý nhân sự và kiểm tra kịp thời về kỷ luật và việc học tập của học sinh toàn trường.

2/ Vun trồng ơn gọi
Từ trường Adran – Sài Gòn (do các Sư Huynh điều hành năm 1866 đến 1883), có Linh mục Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng, đã thu phong Linh mục năm 1898 và được tấn phong Giám mục năm 1933.

Các hội tông đồ cầu nguyện đã được thành lập tại trường Taberd và hoạt động. Các học sinh có thể tham gia Hội Thánh Mẫu (La Congrégation de la T.Sante Vierge), Thanh Sinh Công… Các hội đoàn trong một trường học có 1.200 học sinh như Taberd là một môi trường và cơ hội để vun trồng và phát triển khả năng cho những mầm ơn gọi. Các Sư Huynh vui mừng về ơn gọi Sư Huynh từ Taberd, một em học sinh lớp Nhất (cours supérieur) và 2 học sinh lớp Primaire sup. (cao đẳng tiểu học) lên đường vào chuẩn viện Nha Trang. Một học sinh khác xin gia nhập tiểu chủng viện. Một học sinh lớp 11 (1ère, đệ nhị) xin gia nhập Tập Viện dù cha mẹ lớn tiếng phản đối.

3/ RA KHƠI – Vượt Lên Sóng Gió

Di Tản Về “TABERD TRẺ” Và Hoạt Động Trong Vài Năm (đến đầu 1946)

Chiến tranh thế giới lần thứ II xảy đến bên trời Âu, Pháp thua Đức. Đến tháng 10 và 11 năm 1941, thì bên Đông Dương quân đội Nhật đã xâm chiếm từ tay người Pháp. Tháng 12 năm 1941, các sĩ quan Nhật đã tiến hành trưng dụng trường Taberd để làm nơi đóng quân,¹ các Sư Huynh đã nhờ Toàn quyền Đông Dương can thiệp nhưng đều vô ích. Lòng đau thắt, các Sư Huynh xếp đồ đạc vào rương hòm để ra đi (nếu không có sự can thiệp và hỗ trợ của chính quyền thì có thể các Sư Huynh lại ra đi khỏi Taberd vĩnh viễn). Phía nhà cầm quyền đã huy động hải quân và bộ binh hỗ trợ, chỉ trong thời gian ngắn, họ đã giúp các Sư Huynh và học sinh Taberd di dời và việc di tản người và đồ đạc sang tạm trú trong một khu nhà của Chủng viện Thánh Giuse Sài Gòn tại đường Luro.²

Do chiến tranh lan rộng và khốc liệt, của các Sư Huynh và học sinh trường Taberd “tản cư” đến một trường Taberd mới – gọi là “Taberd Trẻ”. Chính quyền cũng đã thu xếp (theo lệnh của Toàn Quyền Decoux) với sự đồng thuận của Sư Huynh Hiệu trưởng Taberd, để xây dựng các dãy nhà tạm tọa lạc tại thửa đất trống trên đại lộ Norodom (hay gọi là đại lộ Thống Nhất³ giao cho các Sư Huynh làm trường học (gồm 15 phòng học).⁴ Từ “trường Taberd cụ” chuyển sang “trường Taberd Trẻ”. Học sinh nội trú của trường Taberd được tạm trú ở Chủng Viện (lúc này các chủng sinh đang vắng mặt).

Học Tập Và Kết Quả
Như đã định trước là 03/01/1942, ngày tựu trường đã diễn ra gần đúng thời hạn cho Ban Trung học và Tiểu học Cao đẳng. Vì thiếu phòng học, nên các lớp Tiểu học (Pháp và Việt), được nghỉ thêm 01 tháng, dời ngày nhập học đến 20/02/1942.

Ngày 09/7/1943 là ngày phát thưởng cho những học sinh chuyên cần học tập trong năm. Buổi lễ được đặt dưới sự chủ tọa của Đức cha Cassaigne và diễn ra rất đơn sơ, không diễn văn, không văn nghệ. Việc phát hưởng lâu lâu được nghỉ xã hơi bằng một bài hát vui tươi do học sinh trình diễn.

Vào giữa tháng 9/1943, trường Taberd thống kê có 1272 học sinh và trường chi nhánh Tân Định là 548 học sinh. Và như vậy, tổng cộng có 1 820 học sinh trong khi đó năm qua con số ấy là 1 770. Ban giám hiệu tỏ ra rất kỹ lưỡng trong việc tuyển sinh vào các lớp Cao đẳng Tiểu học hay các lớp Trung học. Cách chung, học sinh của các ban ở tiểu học hay trung học, dù ban Việt hay ban Pháp, đều có tinh thần cao trong học tập hay trong các sinh hoạt khác, các học sinh cũng lấy làm rất hãnh diện vì là học sinh trường Taberd của các Thầy Dòng. Chương trình học cấp trung học chịu ảnh hưởng của việc hay thay đổi về chương trình chánh thức của ngành Giáo dục, các giáo sư phải liên tục thích nghi với các thay đổi trong điều kiện là sách giáo khoa bị thiếu hụt. Do những điều kiện khách quan, và tránh áp lực cho giáo viên, Ban Giám Hiệu chọn giải pháp không nhận thêm học sinh mới.

Nhờ việc tổ chức, quản lý, điều hành và mở chi nhánh để quan tâm chăm lo cho các đối tượng học sinh nghèo và gia đình gặp khó khăn, Trường Taberd bảo vệ được danh tiếng của trường Tư thục Công giáo do các thầy Dòng điều khiển.

Trao cờ Trường Và Biểu Tượng “Ra Khơi” Của Taberd (1942)
Ngày 23/05/1942, Đức cha Cassaigne làm phép khu nhà mới (Taberd trẻ) với sự hiện diện của chính quyền, ông thống đốc Nam kỳ, ông Toàn quyền, ông đại tướng. Cùng dịp này, Đức cha cũng làm phép chúc lành cho cờ trường và biểu tượng “Ra Khơi”⁵ của Taberd.

Hai Sư Huynh Domicé-Rogatien và Donatien-Jules cũng được trao tặng huy chương⁶ của triều đình Việt Nam.

Tháng 8 năm 1942, chính quyền tiếp tục xây dựng thêm các phòng ốc tạm của trường “Taberd trẻ” kịp hoàn tất để học sinh tựu trường vào tháng 9 năm 1942. Ngày tựu trường, trường Taberd đón nhận 89 học sinh cô nhi (thường là con lai), đến cuối tháng 12 con số các học sinh cô nhi lên thành 105 em.

Các đoàn thể Thanh Sinh Công và Hiệp hội Thánh Mẫu vẫn hoạt động trong trường Taberd.

Nhân sự các tu sĩ
Tháng 01/1943, Sư Huynh Valentin thay thế Sư Huynh Mathieu (Bổn?), ý tá rất lâu năm tại Taberd.

Cuối tháng Giêng 1943, Sư Huynh Harman - Phó Giám đốc Học viện La San được đổi đến Taberd giữ chức vụ quản lý thay cho Sư Huynh Constance-M., được thuyên chuyển qua Nam Vang để đặc trách lo cho các cô nhi.

Vào tháng 5/1943, Sư Huynh Wilfrid-Bertin, từ Hồng Kông về được cử làm phụ tá quản lý. Hai Sư Huynh người Anh, Sư Huynh Thomas-More và Sư Huynh Edwin-Celsus ở Đà Lạt bị buộc phải đến tập trung tại một căn cứ được thiết lập ở Mỹ Tho, nơi dành cho các công dân Anh-Mỹ.⁷

Vào tháng 8/1943, Sư Huynh Donatien-Jules nhận chức hiệu trưởng Taberd (trước đó là Giám Đốc Học Viện La San tại La San Đồi Nha Trang); còn Sư Huynh Divy-Joseph sau thời gian làm hiệu trưởng Taberd và nhiều năm phục vụ giáo dục tại Đông Dương đã cảm thấy mệt mỏi nên xin rút lui về Nha Trang. Sh sẽ lo hướng dẫn và thực hiện những sửa sang cần thiết đang được các thành viên La San đồi tiến hành.

Trong tháng 8/1943, nhập các lớp thuộc đệ nhị cấp (1ère và 2nd, hay đệ nhị và đệ tam) của dành cho các Sư Huynh học viện vào Taberd. Ban giảng huấn của nhà học viện gồm Sư Huynh Élie Hoan, Sư Huynh Placide Quý và Sư Huynh Exupère Hoan được sát nhập vào cộng đoàn Taberd, Sư Huynh Camille-Constanzo, phụ trách dạy Triết. Còn 11 Sư Huynh Học viện được sống trong khu với những phòng riêng biệt (trừ phòng ăn). Họ theo vào học các lớp: 04 lớp 2nd , 06 lớp 1ère, 01 lớp Math.

Như vậy, dù năm này với nhiều biến động chính trị xã hội, tất cả học sinh đều có thể tiếp tục đầy đủ niên học.

DI TẢN LẦN HAI - Một Năm Học Đầy Thăng Trầm Vì Cuộc Chiến Khốc Liệt (1944)

Ngay từ tháng Giêng 1944, các tin đồn về những cuộc ném bom Sài Gòn được tung ra càng lúc càng nhiều và càng mạnh. Nhà cầm quyền cũng báo động với dân chúng. Báo chí kêu gọi người dân nên di tản ra khỏi thành phố. Ban chỉ đạo cơ quan giáo dục chuẩn bị những sơ đồ di tản học sinh. Tình trạng khá căng thẳng này làm cho cha mẹ của các học sinh ở các tỉnh lẻ hay ở vùng quê đến trường yêu cầu xin được rút con họ về cho an toàn hơn. Sĩ số học sinh của trường Taberd năm này là 1208 học sinh.

Ngày 10/02/1944, còi hụ báo động lần đầu, trường lên kế hoạch tản cư và thông tin cho học sinh toàn trường. Kế hoạch như sau: Ban trung học về Mỹ Tho - Ban tiểu học cao đẳng về Sóc Trăng - Ban tiểu học Pháp lên Thủ Đức, và xuống Mỹ Tho - Ban tiểu học Việt thì được giải tán! Phụ huynh cũng tiếp tục rút con họ về nhà.

Vào ngày 06/05/1944, Sài Gòn bị dội bom dữ dội làm chết rất nhiều người dân ở khu Khánh Hội. Sự cố này nhất thời làm xáo trộn các hoạt động dạy – học của các phòng ban. Trường Taberd lại phải tản cư theo kế hoạch đã lập trước. Thực hiện dự án di tản xong thì thống kê cho thấy:

200 học sinh tản cư về Mỹ Tho và tiếp tục theo học,
60 học sinh tản cư về Sóc Trăng và tiếp tục theo học,
50 học sinh tản cư về Thủ Đức (không kể số học sinh mồ côi và con lai.
130 học sinh không muốn hay không thể tản cư tiếp tục ở lại Taberd-Sài Gòn để học.

Đến tháng Chín 1944, ngày tựu trường, trường Taberd thống kê học sinh tản cư và không tản cư như sau:

532 học sinh tại Sài Gòn trong đó có 60 nội trú.
146 học sinh tại Mỹ Tho trong đó có 80 nội trú.
118 học sinh tại Sóc Trăng trong đó có 70 nội trú.
Và 50 học sinh tại Thủ Đức.

Về học tập, có lệnh từ cấp chính quyền là năm 1945 vẫn thi lầy bằng Brevet (bằng Thành Chung tương đương bằng Trung học Đệ nhất cấp), nên nhà trường không có thay đổi về chương trình để chuẩn bị cho học sinh học tốt nhất có thể. Tại các địa điểm tản cư, các Ban được độc lập về tổ chức và chỉ lệ thuộc Taberd về vấn đề học vụ mà thôi. Khó khăn lớn nhất cho việc giảng dạy là thiếu sách giáo khoa. Nhà trường cũng đứng ra chịu trách nhiệm việc in ấn (tái bản) quyển sách Cours de Langue Française của Sư Huynh Eugène dành cho lớp Ba.

Kết quả thi cử năm 1944 như sau:

Tú tài toàn phần Toán (Pháp) : 6/8	Tú tài toàn phần Triết (Pháp) : 1/1
Tú tài 1 (Pháp) : Série classique :3/8	Tú tài 1 (Pháp) : Série moderne : 8/34
Certificat d’E.S. : Slassique : 5/14	Certificat d’E.S. : Moderne : 2/9
BE : 9/35 BEPS : 9/29 Dipl. d’E. Prep : 34/35	Cert. Fr : 12/17 Cert. Fr. Ind. : 17/26

Các cuộc tản cư được Ban Giám Hiệu trường Taberd sắp xếp đi chuyển từng đợt, cụ thể:

- Sáng 12/05/1944, 20 Sư Huynh và 120 học sinh lên xe lửa trực chỉ Mỹ Tho cùng với 2 toa xe hàng hóa vật dụng. Những ngày kế tiếp nhiều toa hàng khác cũng đi theo để chuyên chở giường chiếu , tủ bàn…

- Chúa Nhật 14/05/1944, đến phiên nhóm đi Sóc Trăng lên đường, nhờ sự tham gia sốt sắng của đại úy Courault trong ban vận tải, một xe tải lớn của hải quân được điều động đến giúp đưa người và đồ đạc xuống cảng. Lúc 13g00, nhờ sự tận tụy của các Sư Huynh Học viện, và của các nhân viên trẻ của trường, chiếc ghe bầu có thể lên đường chở theo 11 Sư Huynh, 20 học sinh, 80 giường, và tất cả vật dụng cần thiết để cho phân ban tiểu học hoạt động tốt. Chiếc ghe bầu này được một chiếc “sà-lúp” kéo đi và đến được Sóc Trăng vào lúc 15g00, ngày hôm sau (15/5/1944). Nhà cầm quyền địa phương giúp phương tiện bốc giở hàng nhanh chóng và chuyên chở về trường Thánh François Xavier.

- Một phân ban Pháp dành cho các học sinh không thể tản cư được, đã tiếp tục hoạt động tại trường “Taberd Trẻ”. Sau đó có thêm một lớp được mở ra để chuẩn bị cho các học sinh thi lấy bằng Brevet và 1 lớp khác cho học sinh 6ème-5ème.

Việc tản cư nhanh chóng của trường Taberd được các gia đình học sinh đánh giá cao. Khâu tổ chức nhằm phục vụ đa số. Nhưng tại các nơi tạm cư học sinh cũng gặp nhiều khó khăn. Tại Mossard, nhà cầm quyền đồng ý cho phép dựng các căn nhà lá dưới chòm cây trong khuôn viên Mossard để làm lớp học, nhà nước cấp cho $ 60.000, một số tiền chỉ vừa đủ cất sơ sài và tạm bợ láng trại cho các trẻ mồ côi và lai của cơ quan bảo vệ trẻ em cùng phân ban Pháp muốn lên Thủ Đức, đến trú ngụ và học tập.

Tại trường Thánh Giuse Mỹ Tho, nhà trường chỉ có thể tối đa trao cho Taberd quyền sử dụng một nhà ngũ và một nhà ăn. Từ tháng ba, nhà cầm quyền Mỹ Tho được yêu cầu tiến hành trưng dụng mảnh đất “chà chetty” liền kề với trường Thánh Giuse Mỹ Tho, nhanh chóng tiến hành việc xây dựng một căn nhà lá dài 62m rộng 12m cùng các nhà phụ để làm nhà bếp, phòng bệnh và nhà vệ sinh.

Tại Sóc Trăng, người ta nghĩ rằng học sinh tản cư đến đấy sẽ không đông vì đường bộ thì xa xôi (đối với Sài Gòn), đường thủy thì chậm và ít ghe tàu lui tới nơi ấy, nên đã đồng ý với việc biến đổi nhà chơi có mái che thành các phòng học và sử dụng tối đa những gian phòng nhỏ dư dùng cho các nhu cầu khác.

Ngày 22/05/1944, một Ủy ban của khu Sài Gòn - Chợ Lớn đến viếng “Traberd trẻ” - các nhà vắng chủ trên đại lộ Norodom (Thống Nhất) nhằm tiến hành việc trưng dụng. Ngày 06/061944, ông quận trưởng Parisot tống đạt một văn thư đặc biệt để trưng dụng nhà chơi có mái che cho cơ quan O.N.S. (Những thợ không chuyên) được toàn quyền sử dụng… Và biết bao nhiêu điều phức tạp xảy đến do chiến tranh, di dời, trưng dụng… Những sự kiện này đưa đến hậu quả đáng buồn là việc đưa các âu lo của nhà cầm quyền và các vị lãnh đạo của các tổ chức đạo đời… Nhưng, trong tinh thần tương thân tương ái, các tổ chức cũng lấy nhiều biện pháp để tránh những xô bồ và bất tiện xảy đến, đề ra những dự tính hữu ích cho công tác giáo dục toàn bích con người!

Năm 1944 - một năm chứa đựng quá nhiều khó khăn cho Taberd. Nhà trường đã đối mặt với tất cả các vấn đề xảy đến trong tinh thần lạc quan. Vẫn còn đó “ngọn hải đăng” là linh đạo và đặc sủng La San mà các Sư Huynh đã bước theo, sống và hành động, hướng về ngọn hải đăng để tiếp tục ra khơi bất kể giông gió. Tinh thần đồng đội với kỷ luật hoàn hảo đã giúp nó an toàn vượt qua những hiểm nguy trong cuộc sống. Năm 1945 cũng báo hiệu là cuộc sống sẽ bi quan hơn và mọi người có vẻ sẵn sàng đối mặt với thực tế trong sự tin tưởng rằng Thiên Chúa vẫn có mặt giữa những khó khăn. Ngài kiên cường ở đấy và lòng Cha nhân hậu vô biên.

5/ Biến Động Chính Trị Và Quân Sự Năm 1945
Năm 1945 chứng kiến ngày kết thúc chiến tranh thế giới. Các đợt dội bom, các trận pháo kích liên tục từ 8:00 sáng đến 6:00 chiều. Những hồi còi báo động ngày càng nhiều và trở thành chuyện thường nhật. Bom đạn đã ảnh hưởng nặng xuống hệ thống giao thông, đường bộ, đường thủy, đường sắt … ngăn chặn mọi di chuyển; gieo kinh hoàng nơi dân chúng thành thị, buộc họ phải chạy dạt về đồng quê… Các đảng phái hoạt động mạnh lên và Việt Minh từ từ lộ diện … những kẻ bại trận bất đồng với chỉ thị đầu hàng ủng hộ phe này hay đảng kia tạo nên nhiều quan điểm, gây nên nhiều thành kiến… có ảnh hưởng tiêu cực lên hoạt động giáo dục của trường Taberd nói riêng và của thành phố Sài Gòn nói chung, phần đông “giáo giới”⁸ phải thất nghiệp 7 tháng trời.

Ngày 12/01/1945, cuộc dội bom nặng nề Sài gòn do những phóng pháo cơ hạng nhẹ đến từ các hàng không mẫu hạm đang thả neo ngoài biển Đông từ 8:00 sáng đến 6:00 chiều. Thầy trò trường Taberd phải ngồi chồm hổm (xổm) suốt cả buổi sáng dưới hầm trú bom. Khoảng 1:00 trưa, Cơn mưa bom dứt, các học sinh ngoại trú được phép và đủ thời giờ chạy về nhà với gia đình. Ngày hôm sau, học sinh đến lớp học chỉ còn 120 em trên tổng số 500 học sinh.

Ngày 27/01/1945, Chợ Lớn bị dội bom, có rất nhiều người thiệt mạng. Ngày 07/02/1945, Sài Gòn lại tiếp tục bị máy bay B.24 dội bom. Lần này bom rơi quanh Taberd nhưng không gây thiệt hại về người và mái ngói cũng chỉ bị hư đôi chút. Mục tiêu của các bom đạn nhắm đến là Sở Ba Son (Arsenal), tuy nhiên vị trí “Taberd mới” chỉ cách sở Ba Son khoảng 400m nên được đưa vào vùng nguy hiểm. Và được yêu cầu chuẩn bị cho cuộc “tản cư”. Chính quyền quyết định dứt khoát đóng cửa các trường học tại Sài Gòn và tạo điều kiện để đưa học sinh tản cư về các tỉnh. Trường Taberd thực hiện việc tản cư học sinh đi về Mỹ Tho. Trường Taberd chỉ lưu lại tại cơ sở của trường các phòng ban như văn phòng hiệu trưởng, phòng quản lý, phòng lương thực … và lớp toán (Terminal) cùng với 12 Sư Huynh Học viện (scholasticas); đồ đạc được chuyển qua gửi bên trường Saint-Louis de Gonzague ở Tân Định.

Hàng chục cuộc oanh tạc kinh khủng vào những ngày 22/04/1945 đến 28/04/1945 và các ngày 04/05/1945; 12/05/1945 … và phần nhiều là nhắm công xưởng Ba Son. Người dân Sài Gòn cảm thấy kinh hãi… Ngày 16/12/1945, thật nhiều công nhân đã đến và đào những đường hầm để trú thân dọc theo đại lộ Norodom (đại lộ Thống nhất hay đường L.D. ngày nay), trước mặt các dãy lớp học.

Quân Đội Nhật Đã Cướp Chính Quyền Thuộc Địa Từ Tay Người Pháp
Lúc 21g45, ngày 09/03/1945, những tiếng bom nổ, những loạt đạn đại liên, tiếng xích xe tăng chạy trên đại lộ Norodom, quân đội Nhật tấn công các trại lính Pháp và công xưởng Ba Son, một cuộc tấn công gần như hoàn toàn bất ngờ. Lính Pháp phản công yếu ớt và nhanh chóng bị trấn áp. Cuộc chiến giành chính quyền chấm dứt vào nửa đêm; và đến sáng, cảnh sát, lính tráng, vài nhân viên nhà nước tại các cơ quan nào đó, tất cả đều bị đưa vào các trại giam tập trung. Người Nhật tuyên bố không còn tin tưởng vào nhà cầm quyền Đông Dương và quyết định tự quản lý lấy đất nước này, họ ra lệnh các “xếp đầu ngành” phải trình diện để bảo đảm cho cơ quan phục vụ không bị tê liệt và ra hạn kỳ ra cho những công dân Pháp phải giao nạp tại các sở cảnh sát Nhật vũ khí, radio và máy đánh chữ. Cũng có nhiều người Pháp - dân sự lẫn quân nhân phải chạy trốn vào rừng rậm, nơi muổi mòng, đói khát, bệnh tật sẽ dẫn họ trở về đầu hàng hay ở lại mà chết đau đớn.

Tòa Giám Mục Sài Gòn, dưới sự lãnh đạo của Đức Giám Mục Cassaigne đã thành lập một Ủy ban tương trợ Pháp đứng ra để giúp đỡ những người bị giam cầm, đón tiếp người Pháp từ các vùng khác đổ dồn về Sài Gòn, tiếp liệu để bảo đảm cho người dân không thiếu lương thực. Ủy ban này cũng giữ vai trò liên lạc giữa dân chúng Pháp và quân đội Nhật.

Ngày 18/03/1945, một cuộc “meeting” lớn tại Tao Đàn, ước độ chừng 50.000 người tham dự, mừng người Nhật tuyên bố chiến thắng, các trường học được mời tham dự, tuy nhiên trường Taberd và trường Saint Louis Tân Định không tham gia. Ủy ban tương trợ người Pháp của Tòa Giám Mục, nhờ có quen biết sĩ quan người Nhật - đại tá Amano, vị này đã cố gắng hết sức mình tìm những biện pháp làm nhẹ bớt nỗi khổ những kẻ bị quản thúc tại gia và cho các tu sĩ và thừa sai người Pháp được yên ổn và tiếp tục sứ mạng tông đồ của họ. Tuy vậy, nhiều vị thừa sai không khỏi bị tù đày, tra tấn…

Ngày 16 tháng Tám 1945 ký kết đình chiến. Người Nhật đầu hàng và chế độ thực dân Pháp trở lại nắm chính quyền tại Việt Nam… Các cuộc biểu tình lớn của người Việt đòi độc lập diễn ra nhiều nơi ở Sài Gòn (Vườn Tao Đàn, đại lộ Norodom, trước Nhà thờ Đức Bà).

Trong thời điểm tranh giành ảnh hưởng và quyền lực chính trị này, một sự cố không may xảy ra tại Nhà thờ Đức Bà, một tiếng nổ và có kẻ đã phao lên rằng đạn bắn ra từ nhà xứ… Đám đông với gậy gộc đã ùa vào nhà xứ đánh đập Linh mục đang ở trong nhà xứ; lúc ấy hai Sư Huynh La San là Sư Huynh Fabien Nghi và Sư Huynh Baptiste-Gagelin cũng đang có mặt để xem tình hình tại công trường Nhà thờ Đức Bà cũng bị bắt và bị đánh. Sư Huynh Fabien Nghi bị thương nặng phải đưa đến bệnh viện Lalung-Bonnaire; còn Sư Huynh Baptiste-Gagelin thì bị bắt và sau vài giờ nhờ sự can thiệp của một sĩ quan Anh nên được thả ra.

(Hình ảnh từ https://www.google.com/search?q=nhật+bản+đầu+hàng+trả+lại+Đông+Dương)

Tình hình trong những ngày ấy rất phức tạp, những kiều bào châu Âu (người Pháp, người Anh, người Hòa Lan…) là nạn nhân của sự trả thù bộc phát của những người Việt có tinh thần dân tộc cực đoan mà từ lâu họ đã ghét bỏ chế độ thực dân Pháp.

Tại miền Bắc Việt Nam “Tuyên ngôn độc lập” (vào ngày 02/09/1945) làm cho phong trào chống thực dân ngày càng lan rộng và chiếm cảm tình trong lòng người Việt Nam. Là người Việt Nam, các Sư Huynh “Anammites” cũng thể hiện lòng yêu nước như những đồng bào ruột thịt của mình; tuy nhiên cách thức biểu hiện của mỗi người khác nhau, đặc biệt một số các Sư Huynh đang sống và phục vụ tại các trường học ở miền Bắc… Bối cảnh xã hội và những xáo động trong Tỉnh Dòng cũng khiến nhiều Sư Huynh cảm thấy bất an. Sư Huynh Domice Christophe Jaffre là Giám Tỉnh đã thăm viếng các cộng đoàn, động viên các Sư Huynh chịu đựng mọi thử thách và Sư Huynh Giám Tỉnh khôn ngoan và sáng suốt xử lý theo giáo luật một số trường hợp quá khích, cực đoan đang làm ảnh hưởng rất nhiều đến sự an toàn của Tỉnh Dòng và ơn gọi của các Sư Huynh ấy.

4/ TRƯỜNG TABERD Được Trả Lại Cho Các Sư Huynh
Ngày 10/09/1945, nhóm dân quân Việt Minh có trang bị vũ khí di dời ra khỏi trường Taberd theo yêu cầu của quân đội Nhật. Người ta quyết định trả lại trường Taberd cho các Sư Huynh.

Ngày hôm sau, 11/09/1945, các Sư Huynh và học sinh đang tản cư bên Chủng viện được hồi cư về nhà mình. Người Nhật cho mượn một xe quân đội để giúp vào việc chuyên chở. Thầy trò đã bận rộn suốt này để khuân vác đồ đạt trở về nhà.

Cả tháng trời, các Sư Huynh và học sinh ở yên trong nhà để tránh những hậu họa xảy đến do những cuộc chiến lẻ tẻ của những phe Việt Minh và những người lính Nhật chưa chịu buông súng… Chờ sự can thiệp của quân đội Đồng Minh…

Đầu tháng 10, trật tự được vãn hồi tại Sài Gòn. Các gia đình có con em ở tuổi học trò lại làm áp lực để các lớp hoạt động bình thường trở lại. Ban giảng huấn đã sẵn sàng nhưng phòng ốc lại thiếu. 32 lớp của “Taberd Trẻ” trên đường Norodom bị đội quân Iième. RIC trấn chiếm, thầy trò Taberd đành chịu (!); phải sử dụng mọi chỗ trống, nhà cơm được dựng vách phênh để ngăn thành nhiều lớp.

Ngày 15/10/1945, theo dự tính, Taberd sẽ hoạt động trở lại vào ngày này nhưng bộ phận an ninh khuyên không nên, đường phố còn trong tình trạng khá nguy hiểm cho hoc sinh, và vì thế ngày tựu trường được dời lại.

Ngày 22/10/1945, các lớp tại “Taberd Trẻ” được mở cửa. Có rất đông học sinh đến trường. Trường trung học Chasseloup-Laubat cũng theo gương tựu trường và xin Taberd cho mượn đỡ phòng ốc. Do vậy, tại trường Taberd, buổi sáng học sinh Taberd học; còn buổi chiều đón tiếp học sinh trường Chasseloup-Laubat đến học.

Học sinh. Vào đầu năm học (tháng 10/1945), số học sinh Taberd được chia ra như sau:

520 học sinh tại Sài Gòn, trong số này có 60 học sinh nội trú.

150 học sinh tại Mỹ Tho với 80 học sinh nội trú: được giữ vững đến đầu tháng giêng 1946

120 học sinh tại Sóc Trăng với 70 học sinh nội trú.

Thống kê số học sinh vào ngày 01/01/1946 cho thấy số học sinh là 525 em, trong đó có 18 nội trú đến tháng 5/1946 số học sinh tăng lên 587 em.

Năm 1945 quả là năm đầy xúc cảm và nhiều biến động. Chúa Quan Phòng đã giúp Taberd trải qua cách yên bình dù gặp nhiều thử thách và biến động. Quả là phép lạ khi không một ai trong các Sư Huynh phải bỏ mình tại trường vì những cuộc dội bom khủng khiếp hay vì những biến động chính trị lẫn quân sự.

Tuy nhiên, SH. Thomas More đã bị người Nhật hạ sát. SH. đã được bổ nhiệm đi Trung Quốc cùng với SH. Celsus Edwin, và trong lúc chờ đợi, cả hai đang dạy học ở Taberd. Do nước Anh đoạn giao với chính quyền của Đô Đốc Decoux, 2 Sư Huynh phải lên tàu rời Saigon. Nhưng họ đã bị bắt giải về Nam Kỳ và bị giam trong một trại ở Mỹ Tho. Trong đêm 09-03-1945, cùng với một số bạn bè họ đã tổ chức vượt ngục, trên đường chạy trốn cả nhóm bị tuần tiểu Nhật rượt bắn, hai Sư Huynh mất liên lạc. Sư Huynh Celsus Edwin bị bắt đưa trở về trại và bị giam ở đó cho tới lúc Nhật đầu hàng. Số phận của Sư Huynh Thomas More thì khác hẳn, chạy thoát khỏi sự truy nã của lính Nhật, Sư Huynh cùng các bạn tù khác lưu lạc trong rừng suốt 3 hay 4 tháng trời, chờ Đồng Minh đến giải cứu trong sự vô vọng. Họ cũng nhờ người bản xứ tiếp tế, nhưng do có sự phản bội, nên nhóm người này đã bị người Nhật mai phục và tiêu diệt ngày 01-07-1945.⁹ Sư Huynh Thomas More chết và cho đến nay (2024) Tỉnh Dòng La San Việt Nam vẫn chưa tìm được nơi chôn cất của Sư Huynh.

Đến thời điểm đầu năm 1946, một số Sư Huynh và học sinh vẫn hãy còn sống tại các nơi tản cư, chưa quay trở về lại trường Taberd. Trong năm 1946 thầy trò trường Taberd mới dần hồi cư “trở về nhà” Taberd mến yêu. Trường Taberd tiếp tục hoạt động với một chương trình phổ thông (Tiểu học và Trung học) đầy đủ cả Việt lẫn Pháp.

Năm 1948, Bà Maria-Agnes - Nam tước Phu nhân Didelot¹⁰ đã xin Sư Huynh Hiệu Trưởng trường Taberd cho Sư Huynh Liguori sang Cannes, Pháp, để tiếp tục dạy kèm cho hoàng tử Bảo Long, một học sinh của trường Adran Đà Lạt. Sư Huynh Hiệu trưởng trường Taberd đã đệ trình lên Hội đồng Cố vấn Tỉnh Dòng, đề nghị được chấp thuận và Sư Huynh Liguori được giao cho công tác hết sức cao nhã và vinh dự “thày của Đông cung thái tử”. Hết thời gian hè, Sư Huynh Liguori đã trở về với trên chuyến bay của Air France, kịp hai ngày trước khi Taberd tựu trường để tiếp tục sứ mạng đã lãnh nhận tại trường Taberd trong cuộc sống thường nhật của mình…

Giữa năm 1949, cổng chính của trường Taberd và hàng rào dọc theo đường Taberd (xây dựng từ năm 1895) được phá đi để xây dựng lại cổng trường và dãy phòng. Những kết cấu theo lối kiến trúc của thế kỷ XIX của được thay mới bằng cổng trường đồ sộ bằng sắt với những đường nét “kỹ hà học”;¹¹ cổng trường mở ra dẫn vào một lối đi thẳng tắp đến nhà dãy trung tâm với hai giàn hoa rực rỡ hai bên. Các phòng ốc được xay dựng lại với xi măng cốt sắt là áp dụng kỹ thuật mới trong xây dựng, Những phòng mới gồm gác cổng, các phòng dành cho các nhân viên và giúp việc của trường, một số phòng dùng làm kho chứa, làm ga-ra để xe, phòng sinh ngữ và âm nhạc… phòng cuối được tạo thành một nhà sách (phòng đọc sách) dành cho các học sinh hiếu học tham khảo.

Những thay đổi này cho ta thấy một các Sư Huynh trường Taberd có khao khát canh tân thích nghi với nhu cầu và khoa học hiện đại, đồng thời rất chú trọng tìm các phương án để quyết tâm đáp ứng hầu mang đến cho học sinh một khuôn viên đẹp, một cơ sở tốt tạo điều kiện cho việc phát huy khả năng học tập của học sinh, cũng như đem đến cho học sinh niềm tự hào về chính ngôi trường của mình.

Sư Huynh Joseph Lê Văn Phượng
cập nhật thông tin và hình ảnh theo Văn khố của Tỉnh Dòng
và từ các trang web của Cựu Học Sinh La San